Нэгдүгээр бүлэг хэсэг 3: Тогоруу юу луу юу?

Quand la Chine Change le monde....
“Хятад дэлхийг өөрчлөх үед....”
 Зохиогч: Erik Izraelewicz
          Нэгдүгээр бүлэг    

“Хятад лууг биш тогорууг бэлгэ тэмдэгээ болгох ёстой” гэж Чинхуа их сургуулийн эдийн засагч Хү Аньган Бээжинд тавьсан илтгэлдээ дурдсан юм. /Grue нь франц хэлэнд тогоруу гэдгээс гадна кран буюу өргөгч машин гэсэн утгатай./ Үнэхээр Хятадын газар сайгүй тэнгэр тулж, нар халхалсан өндөр өндөр кранууд эгээ л тогоруун цуглаан юу гэлтэй сүндэрлэх аж. Барууны нэгэн мэргэжилтэн энэ зууны эхээр дэлхийн бүх кран машины тэн хагас нь Хятадад ажиллаж байсныг тооцоолсон. 2002 оноос эхлэн, Хятад улс кран, өргөгч машин, робот гээд бусад бүх төрлийн барилгын машин техник хэрэгслийн дэлхийн хамгийн том зах зээл болж, Америкийг давах болсон юм. Аварга усан сан, онгоцны буудал, далай дээгүүрх машин зам, гүүр, цоо шинэ оффис, орон сууцнууд, далайн түвшнээс дээш өргөгдсөн дэлхийн хамгийн өндөр төмөр зам, үйлдвэр, театр, музей......яг л тэр жилийн Англи, Франц эсвэл Америк шиг, Хятад улс бүх дэлхийн уран барималч, барилгын архитектуруудыг татсан үнэхээр том бүтээн байгуулалтын улс гүрэн болжээ. Хүмүүс энд хаа сайгүй зам, барилга барьж босгож байна. Хатуу хучилттай автозамын сүлжээ нь 1 сая 300 мянган километр, 2020 он гэхэд энэ тоог 2.5 саяд хүргэх зорилт дэвшүүлжээ. Дэлхийн нэрт архитектур Францын Паул Андрей, Английн Норман Фостер, Голландын Рем Күүлхаас бүгд л нэг зүйлийг хүлээн зөвшөөрнө. “Энэ кранууд бол дэмий хоосон мөрөөдөл биш.” Хятадын цементийн хэрэглээ дэлхийн нийт хэрэглээний талыг эзэлж байгааг дэлхийн статистик тоо баримтууд харуулж байна.

            Хятад улс 25 жилийн өмнөөс томоохон бүтээн байгуулалтуудаа эхлүүлж, өдгөө хэдийнэ даль жигүүрээ дэлгэн өндөрт нисээд байна. 1979 оноос эхлэн Хятадын дотоодын нийт бүтээгдэхүүн жилд дунджаар 8-9%-ийн өсөлттэй байж ирсэн ба өнгөрсөн 25 жилд 7 дахин өсчээ. Үүнийг олон улсын байгууллагуудын хийсэн тооцоо баталж байна. Дэлхийн банкны судалгаагаар Хятадын одоогийн GDP /2005 он/ 1 их наяд 500 тэрбум ам.доллор ба дэлхийд Итали, Францын дунд буюу зургадугаар байранд бичигдэж байна. Улс бүр өөр өөрийн гэсэн үнийн тогтолцоотой байдаг тул зарим эдийн засагчид валютын зах зээл дээр хөрвөх ханшаар харьцуулан үнэлж дүгнэхийг таашаадаггүй. Ялгааг арилгахын тулд, тэд улс бүрт нэг сагсаар тооцож, худалдан авах чадварыг үнэлэх замаар эдийн засгийн чадавхийг тооцоолохыг санал болгодог. Энэ аргаар тооцоолоход Хятадын дотоодын нийт бүтээгдэхүүн дэлхийд хоёрдугаарт, Америкийн дараа бичигдэнэ.

            Хятад хүмүүс эдийн засгийн өсөлтөөсөө бүгд ашиг хүртэж буй. 25 жилийн турш хятад хүний дундаж орлого 4 дахин өсчээ. Дэлхийн банкны тооцоогоор хятадын нэг хүнд ноогдох дундаж орлого 1978 онд 190 ам.доллор байсан бол 2004 онд 1000 ам.доллор орчим болж, 400 сая хятад хүнийг нэн ядуу байдлаас нь салгасан байна. Өмнө нь хятадад телевизор, унадаг дугуй, телефон утас зэргийг тун ч цөөн хүн хэрэглэдэг байсан бол одоо хэдийнэ нийтийн хэрэглээ болжээ. Өнгөрсөн 25 жилд хятад хүний өдөрт хүнснээс авах калорын хэмжээ 1/3-аар нэмэгдсэн нь тэдний дундаж наслалтын өсөлтөнд огт нөлөөлөөгүй биш юм. Энэ улсын хүн ардын дундаж наслалт 1970 онд 61,7 байсан ба сүүлийн 30 жилд 10 насаар өгч 71 болсон. Нялхсын эндэгдэл 1978 оны 41%-аас 2000 он гэхэд 10 хувиар буурсан үзүүлэлттэй байна. Энэ нь ч наслалт уртассаны нэг шалтгаан юм. Өнөөдөр хятадад дөнгөж мэндэлсэн залуу хятад эр 68 нас хүртэл, охид 72 хүртэл наслах ирээдүйтэй юм.

           Хэдийгээр эдийн засгийн хурдацтай өсөлт дэвшилт хятадад үргэлжилсээр буй ч Хятад ядуу, бүр маш ядуу улс хэвээрээ байна. Нийт хүн амынх нь бараг тэн хагас нь өдрийн хэрэглээ нь 2 ам.доллор хүрэхгүй байна. Хүн амын жилийн дундаж орлого нь 1000 ам.доллор болж өссөн хэдий ч нэгээс хоёр зууны тэртээ аж үйлдвэрийн хувьсгал хийсэн улс орнуудтай харьцуулашгүй ялгаатай, тухайлбал хятадын нэг хүнд ноогдох дундаж орлого Францын 1/30, Америкийн 1/40, Солонгосын 1/10, Оросын ½ той тэнцэнэ. Харин арай гэрэл гэгээтэй мэдээ нь Хятад энэ тал дээрээ Энэтхэгээс 2 дахин илүү байна. Нөгөө талаас, хэрэв валютын ханшаар бус худалдан авах чадвараар нь тооцоолох юм бол Хятад улс ба дэлхийн аж үйлдвэрийн акул улс орнуудын хоорондох зай арай багасах юм. Дэлхийн банкны гаргасан тооцоогоор худалдан авах чадвараараа Хятадын нэг хүнд ноогдох GDP 4000 ам.доллор ба энэ нь Америкийн 1/10-тай тэнцэнэ. НҮБ-ээс гаргасан хүний хөгжлийн индексээр Хятад дэлхийд 99-т бичигдэж байна.

            Ид бүтээн байгуулалтан дунд явж буй энэ улсад тракторууд дэндүү их өөрчлөлт авчирсан. Эртний Сихөюань /4 талаараа байшинтай хүрээ/, хутун мухар гудамж, худалдаачны гудмыг хайр найргүй газартай нь тэгшилснийг зарим хүн ихэд эсэргүйцдэг хэдий ч хотын иргэд хуучин хүрээ байшингаасаа шинэ үеийн эдийн засгийн хэмнэлттэт орон сууцанд шилжин орж, өргөгч машинууд өдөр шөнөгүй ажилласаар, урьд өмнө байгаагүй их хурдаар хотын төвийг дахин дахин шинээр босгосоор. Бээжингийн тавдугаар тойргийн авто замын сүлжээ /Хотыг бүхэлд нь тойрсон авто зам 180 километр ч хот бас л түгжирсээр/-г барьж дуусуутаа зургадугаар тойргийг барьж эхэллээ. Энэ тойрог замын нээлтэн дээр Бээжингийн нэгэн үл хөдлөх хөрөнгийн салбарт ажилладаг хувийн бизнесмен “Бээжингийн 10 дугаар тойргийн зам Токиод хүрэх байх” гэж тоглоом хийн ярьж байсан юм.

            Хятадын хот төлөвлөлт муу гэж Европынхон зэмлэхэд Хятадын удирдагч тэр жил Парисын тухай дурдсан юм. Өмнө нь Парис ч мөн Хятадын хотуудын нэгэн адил өөрчлөлтөнд байсан түүхтэй. Хауссмен Парисын зам харгуйг барихаар төлөвлөхдөө замын хажуух ногоон цэцэрлэгүүдийг огт тооцоолоогүй. Хожмын барилгачид ч нэг их гоо сайхан үзэмжийг анхааралгүй, мөн л төмөр, цемент, туйпуйгаар барилга барьж байсан. Урьдын Европд тохиолдож байсантай адил хөдөөгийн тосгоны хүн ам хот суурин газар ихээр нүүдэллэх болсон нь өнөөгийн Хятадын дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтад маш их дарамт учруулж байна. Түүгээр зогсохгүй хөдөөгийн тариаланчдын хот руу нүүдэллэх хурд тэр үеийн Европын улс орнуудтай зэрэгцүүлшгүй их байгаа юм. 1978 онд Хятадын хүн амын 20% нь л хот сууринд амьдарч байсан бол одоо энэ тоо 40%-д хүрээд байна. Хятадад өнгөрсөн 25 жилийн дотор буй болсон энэ үзэгдэл, үйл явц Америкийн 50 жилийн түүхэнд буй болсон. 2020 он хүртэл дахин 300-500сая хүн хот суурин руу нүүдэллэн суурьшихыг Хятадын засгийн газар тооцоолсон ба ирэх 15 жилд Хятадад Паристай адил хэмжээтэй хотыг сар бүр шинээр бүтээн байгуулах зайлшгүй хэрэгцээтэй болж байна.

            Хотын бүтээн байгуулалтаас гадна өргөгч кранууд Хятадын асар том аж үйлдвэрийн базын бүтээн байгуулалтад оролцож байна. Хятад яг одоо тосгоны соёлоос хотын соёл руу шилжиж, газар тариаланд түших байдлаа аажмаар халж, аж үйлдвэрийн эрин рүү орж байгаа нь түүний хувьсгалын нэг тал юм. 20 дугаар зууны 70 оны сүүлчээр тариаланчид улсынхаа ДНБ-ий 1/3 –ийг бүтээж байсан бол 2000 оны эхэнд энэ тоо 15% болж буурсан үзүүлэлттэй байна. Нэгэн том баялагийн дахин хуваарилалт эхэллээ. Түүнд асар их хөрөнгө оруулалт шаардлагатай. Хүний нүд бөлтийлгөн чих дэлдийлгэх олон оронтой тоо бүхий маш олон төслүүд зарлагдах болжээ. Хятадын жилийн хөрөнгө оруулалтын хэмжээ нь ДНБ-ийнх нь 45% орчмыг эзэлж байгаа нь өмнөх аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед хэзээ ч гараагүй амжилт юм. Ажилчид нэхмэл сүлжмэл, бэлэн хувцас зэрэг уламжлалт аж үйлвэр төдийгүй электрон техник, машин үйлдвэрлэл зэрэг орчин үеийн дэвшилтэт аж үйлвэрийн салбарт ихээрээ оролцох болсон нь энэ улсын эдийн засгийн хөгжлийн мотор болж буй. Өнгөрсөн 25 жилд бүх төрлийн үйлдвэрлэлд хятад ажилчдын оруулж буй хувийн эзлэхүүн тасралтгүй өсөн нэмэгдсээр ирсэн юм.

---

[1] Grue гэдэг нь франц хэлэнд кран буюу өргөгч машин, мөн тогоруу гэсэн утгатай.